5. КАН ТАМЫР ТЕРМОСТАТЫ: ЖҮРӨК-КАН ТАМЫР ЖАНА НЕРВ СИСТЕМАЛАРЫНЫН ИШТӨӨСҮНӨ КЕСКИН ЫСЫК-СУУК СТРЕССИНИН ТААСИРИ

КАН ТАМЫР ТЕРМОСТАТЫ:
ЖҮРӨК-КАН ТАМЫР ЖАНА НЕРВ СИСТЕМАЛАРЫНЫН ИШТӨӨСҮНӨ
КЕСКИН ЫСЫК-СУУК СТРЕССИНИН ТААСИРИ

А.Алымидин кызы, G.Ravi
Саткынбай Тентишев атындагы эл аралык университети
Терапия жана адистештирилген дисциплиналар кафедрасы

Абстракт
Актуалдуулугу. Айлана-чөйрөнүн өтө жогорку жана төмөн температуралары,
башкача айтканда, кескин ысык жана суук климаттык толкундары, курч жүрөк-кан
тамыр жана мээ-кан тамыр ооруларынын негизги себептеринин бири катары барган
сайын көбүрөөк таанылууда. Дүйнөлүк Саламаттыкты Сактоо Уюмунун маалыматтары
боюнча, ысыкка байланыштуу өлүмдөрдүн болжол менен 37% антропогендик
климаттын өзгөрүшү менен байланыштуу.
Изилдөөнүн максаты — температуралык стресстин миокард инфаркты, жүрөк
жетишсиздиги жана инсульт сыяктуу өмүргө коркунучтуу ооруларды кандайча пайда
кыларын түшүндүргөн ар түрдүү физиологиялык механизмдерди изилдөө.
Методдор. Бул серепте 2015-жылдын январынан 2026-жылдын мартына чейин
жарыяланган PubMed, Google Scholar жана Nature Portfolio маалымат базаларында
индекстелген рецензияланган илимий адабияттарга кеңири издөө жүргүзүлдү. Талдоого
температуралык факторлорго жооп катары автономдук реакцияларды (вазодилятация
жана вазоконстрикция) сүрөттөгөн физиологиялык изилдөөлөр, ошондой эле
температуранын тез өзгөрүүлөрүнүн кан тамыр туруктуулугуна тийгизген таасирин
баалаган илимий иштер киргизилди.
Жыйынтыктар. Анализ эки башка патологиялык механизмди аныктады. Ысыкка
байланыштуу стресс системалык вазодилятацияны пайда кылып, жүрөктүн чыгаруу
көлөмүнүн 50–70% га көбөйүшүн талап кылат. Мол тердөө суюктуктун жоголушуна
жана гемоконцентрацияга алып келип, сезгенүү факторлорунун бөлүнүп чыгышын,
атеросклеротикалык бляшкалардын туруксуздугун жана ишемиялык инсультту
шарттайт. Мындан тышкары, ысык стресси когнитивдик маалымат иштетүү
ылдамдыгын 10–15% га төмөндөтөт.
Суукка байланыштуу стресс симпатикалык нерв системасын активдештирип,
перифериялык вазоконстрикцияга жана курч гипертензияга алып келет: күтүлбөгөн
жерден суукка дуушар болгондо систоликалык кан басымы 10–20 мм сым. б.
бийиктикке көтөрүлөт. Фибриноген деңгээлинин жогорулашы гипертензия менен бирге
геморрагиялык инсульт жана миокард инфарктынын коркунучун кыйла жогорулатат.
5–6°C дан ашкан күтүүсүз суткалык температуралык өзгөрүүлөр ишемиялык инсульт
коркунучун эки эседен ашык жогорулатат. Суукка байланыштуу өлүм дүйнө жүзү
боюнча жалпы жүрөк-кан тамыр өлүмүнө ысыкка байланыштуу өлүмгө
салыштырмалуу чоң салым кошот.
Корутунду. Ысык да, суук да жүрөк жана мээнин ден соолугу үчүн механизми ар
башкача болгон олуттуу коркунучтарды жаратат: ысык суюктуктун жоголушу жана
сезгенүү аркылуу тез өнүккөн ишемиялык окуяларды пайда кылат, ал эми суук кан
басымынын туруктуу жогорулашы аркылуу узакка созулган коркунучту жаратат. Бул
механизмдерди түшүнүү клиникалык даярдык жана коомдук саламаттыкты сактоо
боюнча максаттуу чараларды иштеп чыгуу үчүн өтө маанилүү.
Ачкыч сөздөр: жүрөк-кан тамыр оорулары, ысык стресси, суук-стресс
гипертониясы, климаттык медицина, терморегуляция.